Financieel ouderenmisbruik en erfrecht

Op 12 januari hadden wij de eerste bijeenkomst van het nieuwe jaar. We waren te gast bij Brouwerij De Brouwtoren in Nijmegen. We proefden daar verschillende bieren en luisterden naar het verhaal over de geschiedenis van de brouwerij.

Vervolgens kregen we een smakelijk hoofdgerecht en tijdens het dessert begon ons lid Gonnie Spee haar presentatie. Als familierechtadvocaat en nalatenschapsmediator komt zij misbruik vaak tegen en ze illustreerde haar verhaal dan ook met veel voorbeelden uit haar praktijk. Het is een zeer actueel onderwerp: inmiddels vormen de ouderen 20,8 % van de bevolking en dat aandeel is groeiend. Jaarlijks zijn er ongeveer 30.000 gevallen van financieel misbruik. In de praktijk vermoedt men vaak misbruik maar blijkt dit pas bij overlijden.

Gonnie Spee denkt ook dat gezien de leeftijd van de leden van de VNAN dit een onderwerp is waar veel leden mee te maken hebben. Onder financieel misbruik van ouderen valt het ongeoorloofd gebruik van geld, goederen en andere bezittingen van ouderen, bijvoorbeeld het gebruiken van de pinpas voor eigen uitgaven, overboekingen naar eigen rekening en verkopen van eigendommen (bijv. meubels). De sociaal-maatschappelijk oorzaken zijn vooral vereenzaming en economische stress en afhankelijkheid. Veel ouderen hebben moeite met alle snelle digitale ontwikkelingen en ingewikkelde documenten die ze ontvangen en/of moeten invullen. De daders zijn vooral familieleden. Het begint vaak in het klein (de benzinekosten voor de reis naar je vader of moeder ruim declareren) maar dat kan na verloop van tijd helemaal uit de hand lopen. Verder kunnen daders zorgverleners zijn of derden (die aardige buurman die altijd helpt) of verkopers.

De officiële maatregel die men kan treffen ter bescherming van financieel misbruik is de bewindvoering.  De bewindvoerder is verantwoordelijk voor de financiële zaken van de oudere. De rechtbank controleert dan wat er gebeurt en alles wordt in een register gepubliceerd. Men kan dan alleen nog dagelijkse (kleinere) uitgaven zelf doen.

Welke rol speelt de notaris? Deze heeft een eigen stappenplan om te beoordelen of iemand wel in staat is zijn/haar wil te bepalen. De notaris heeft echter geheimhoudingsplicht en valt niet onder de verplichte meldcode van huiselijk geweld. Hij kan wel een melding doen bij Veilig Thuis. Sommige notarissen knijpen helaas een oogje toe en vinden al heel snel dat iemand wilsbekwaam is.
Er wordt tegenwoordig ook vaak een levenstestament op gesteld. Hierin kan men zelf keuzes maken en laten opnemen en instructies geven voor als een bepaalde situatie zich voordoet. Dit is een notariële akte; men legt niets wettelijk vast. Degene die bepaalde taken opgelegd krijgt in het levenstestament, kan deze taken weigeren. Al hij/zij ze wel aanvaardt, moet hij/zij daarvoor ook rekening en verantwoording afleggen. Het levenstestament bevat vaak een doorlopende volmacht die direct ingaat. Het heeft echter de voorkeur dat deze pas op een bepaald moment geldig is, hoewel dit niet altijd makkelijk te omschrijven is.

In de praktijk komen vergeten testamenten vaak voor (bijv. iemand met wie de betrokkene al lang geen relatie meer heeft, wordt tot enige erfgenaam benoemd in dat testament). Veel mensen weten niet dat wat er in een testament staat, vóórgaat op het erfrecht van kinderen. Het lastige is dat de inhoud van een testament alleen door notarissen te zien is. Pas na overlijden kunnen ook advocaten de inhoud zien. Je kunt dan een rechtszaak starten om aan te vechten dat die derde persoon alles erft.
Veel families raken verscheurd door de financiële problematiek rondom een oudere. Daarom raadt Gonnie aan om al in een vroeg stadium te bespreken met de oudere en met de naaste familie wat de wensen zijn en wat een taakverdeling zou kunnen zijn. Het vier-ogen-principe (iemand anders kan controleren wat je doet) is hierin heel belangrijk. Bij een niet-pluis-gevoel over de situatie van een oudere in je buurt, kun je dit melden bij de politie. Er is de laatste jaren meer aandacht voor deze problemen en meer samenwerking tussen maatschappelijk werk, ouderenadviseurs, de huisarts en advocaten. Als er een conflict is maar men wil een rechtszaak vermijden, kan ook de mediator een belangrijke rol vervullen.
Veel informatie over het onderwerp is te vinden op de site van Veilig Thuis.

Na dit boeiende en zeer informatieve relaas van Gonnie Spee werd terecht opgemerkt dat dit verhaal ons heeft wakker geschud: wacht in voorkomende situaties niet te lang maar bespreek deze vroegtijdig!